Təqvimlər

Hicri Təqvim(Ərəbcə: تقويم هجري), İslam Peyğəmbəri Hz. Məhəmməd’in Məkkə’dən Mədinə’yə hicrətini başlanğıc qəbul edən ve Ay’ın Dünya ətrafında dövr etməsini əsas alan bir təqvim sistemidir. Hicri Təqvim; Hicri Şəmsi və Hicri Qəməri Təqvim olmaq üzərə ikiyə ayrılır.

Hicri Qəməri təqvim

Hz. Məhəmməd, Səfər ayının 27. günü Hz. Əbubəkir ilə birlikdə Mədinə’yə hicrət etmək üzərə Məkkə’dən ayrılmış, 4 gecə Sevr Mağarası’nda qalmış, 1 Rəbiüləvvəl Bazaertəsi günü Sevr Mağarasından Mədinə’ye doğru yola çıxmışlardır. 8 Rəbiüləvvəl / 20 Sentyabr 622 Bazaretəsi günü Kuba kəntinə gəlmiş, burada Kuba Məscidi’ni tikmiş və 12 Rəbiüləvvəl Cümə günü Mədinə’yə doğru hərəkət etmişlərdir.

Ömər zamanında Hicrətin 17. ilində verilən bir qərarla Hicrətin olduğu il Hicri Təqvimin 1. ili və o ilin Məhərrəm ayı da Hicri Qəməri təqvimin il başlanğıcı qəbul edilmək sürətiylə, o il 1 Məhərrəm’in rastladığı 16 İyul 622 tarixin də Hicri Qəməri Təqvimin başlanğıcı olarak qəbul edilmişdir.

Bir il Məhərrəm, Səfər, Rəbiüləvvəl, Rəbiülaxır, Cəmaziyələvvəl, Cəmaziyəlaxır, Rəcəb, Şaban, Ramazan, Şəvval, Zilqədə ve Zilhiccə adı verilən 12 aydan ibarətdir. Hər bir Qəməri ay təxminən 29.5 gün sürür və bir Qəməri il 354 gün olarak tapılır. Bu nəticə ilə Qəməri təqvimdə 6 ədəd 29 günlük 6 ədəd 30 günlük ay tapılır. Hansı ayların 29 ya da 30 gün sürməsi ayın artıq göz önündə tapılaraq Şeyx ül İslam tərəfindən bildirilir.

Ancaq əsas Qəməri ay 29.5 gündən 44 dəqiqə 3 saniyə daha uzun olduğundan 12 Qəməri ayın bildirdiyi 354 günlük quramsal Qəməri ildən 8 saat 48 dəqiqə 36 saniyə daha uzundur. 30 ildə bu xəta 11 gün 0 saat 18 dəqiqə 0 saniyə olacağından bərabər zamanlığı olmaq üçün 30 ildə 19 ədəd 354 gündən ibarət ve 11 ədəd 355 gündən ibarət il olduğu bilinir. 355 günlük illər axırıncı aya bir gün əlavə edilərək gerçəkləşir. Beləliklə bərabər zamanlıq olur ve ancaq 2400 ildə bir təqvimə təkrar 1 gün əlavə etmək lazim olur.

Bugün işlədilən günəş ili təxminən 365 gün 5 saat 48 dəqiqə olduğundan Qəməri il günəş ilindən təxminən 10 gün 21 saat daha qısadır. Hicrət 15 İyul 622’de gerçəkləşdiyindən, qəməri təqvimin miladi təqviminə görə 621.536 il qədər artıq fərqi tapılır.

Həftənin günləri:

yəvmu-l əhəd birinci gün

yəvmü-l isnəyn ikinci gün

yəvmü-l sülâsə üçüncü gün

yəvmü-l ərbaa dördüncü gün

yəvmu-l həmis beşinci gün

yəvmu-l cüm’ə Cümə günü

yəvmü-s səbt Səbt günü

Hicri təqvimlərdə də miladi təqvim kimi artıq illər mövcuddur. 30 ildə təxminən 11 günlük bir geriləmə eləməkdir. Bu geriləməyi düzəltmək üçün 30 illik vaxtında 2, 5, 7, 10, 13, 15, 18, 21, 24, 26 və 29 illəri 355 gün, digər illər isə 354 gün çəkməkdədir.

Hicri il miladi ildən ( 365.2422 – 354.367 =) 10.8752 gün daha qısa olduğundan aylar da bəzən 29. bəzən də 30 gün çəkməkdədir.

Miladi Təqvimə çevirmə

Miladi il = (hicri il x 32/33) + 622 cavabı ilə tapılır. Miladi ilin hicri il qarşılığını tapmaq üçün də bu cavabı işlədilir: Hicri il = (miladi il-622) x 33/32

Hicri şəms təqvim

Hicri Şəmsi Təqvimə Türkiyədə Rumi Təqvim də deyilir. Peyğəmbərin Mədinəyə çatmaq üzrə Kuba kəndinə gəliş günü olan miladi 20 Sentyabr 622 tarixini, Hicri il başlanğıcı olarak qəbul edən, Ərəbcə’də günəş mənasını verən Şəms sözündən də başa düşülməsi üzrə, dünyanın günəş ətrafındakı dövrü əsas olan bir təqvimdir.

Hicri təqvimin xaricində Osmanlı İmperatorluğunda 1678’dən sonra maliyyə ilə bağlı işlərdə Rumi təqvim də işlədilməyə başlanmışdır. Maliyyə ilin başlanğıcı 1 Mart olarak qəbul edilir. Rumi il 365 gün olup günəş ilinə qarşı düşən miladi il ilə bərabər uzunluqdadır. Rumi il hər 33 ilda 354 gün olan hicri ilı bir il keçər. Bu fərqı bilmək üçün Rumi ildən hər 33 ildə bir hicrət ili düşür. Her iki təqvim arasında ayrıca 13 günlük bir fərq tapılır. Ayrıca Rumi il miladi 584’də başladığından Rumi ili tapmaq üçün Miladi ildən 584 çıxarmaq gərəkir. Aylar Mart, Aprel, May, İyun, İyul, Avqust, Sentyabr, Təşrini-əvvəl, Təşrini-sani, Qanuni-əvvəl, Qanuni-sani, Fevral olaraq adlandırılır. Məsələn Miladi 1 Yanvar 1993 tarixi Rumi 19 Qanuni-əvvəl 1408 tarixinə qarşı düşür.

Osmanlı İmperatorluğunun sonuna qədər maliyyə işlərində ışlədilən Rumi il 1925’də Miladi təqvim ilinin qəbul edilməsi səbəbilə rədd edilmişdir.

Rumi təqvim Osmanlı İmperatorluğunda miladî tarixiylə 13 Mart 1840 tarixində qəbul edilmiş və o gün qarşılığı olarak Rumî təqvimdə 1 Mart 1256 günü olarak qeyd edilmişdir. Rumî təqvim miladî təqvim kimi bir günəş ilini əsas aldığı üçün, Rumî təqvim Hicrî (Qəməri=ay) təqvimindən fərqli olarak miladi ilin sabit olarak 13 gün geridə qalmışdır. Rumî il başlanğıcı olaraq 1 Mart günü qəbul edilmişdir.

8 Fevral 1332 R. tarixində verilən bir qərarla, Culyen Təqvim əsaslı Rumî təqvim sürməkdən qaldırılaraq, yerinə Gregoryan təqvimi əsaslı Rumî təqvimi görünüşünə keçirilmişdir. Gregoryan təqvimində il başlanğıcı 1 Mart yerinə 1 Qanunisanî (Yanvar) olub, gün sayısı da 13 gün iləridədir. Verilən qərar bildirincə 15 Fevral 1332 tarixindən sonra 1 Mart 1333 günü elan edilərək, aradaki 13 günlük fərq ortadan qaldırılmış oldu. 1333 ili texniki olaraq sadəcə 10 ay sürdü ve 31 Qanuniəvvəl (Dekabr) 1333 tarixində sona çatdı. Bu günü izlənilən 1 Qanunisani (Yanvar) günü 1334 ilinin ilk günü idi.

Bunun üçün hesablamalarda, 1334 Rumî ilindən əvvəlki tarixlərdə Miladî ilə çevirim yapmax üçün gün sayısına 13 gün əlave edilməli və əlave edilən gün sayısı ilə birlikdə Yanvar ya da Fevral aylarına təkabül etdisə, il sayısında 585, digər aylar üçünsə 584 yıl yazılacaqdır. 1334 Rumî ili və daha sonrakı tarixlər üçün sadəcə 584 il əlavə etmək yetərlidir. Gün sayısında deyişiklik yapmağa gərək yoxdur.

İran İslam Dövləti’ndə hələ bir Hicri (Şəmsi) təqvimi işlədilməkdədir. Ölkənin gündəlikləri bu təqvimə görə seçilir və rəsmî sənədlərdə bu təqvim işlədilir

Best my life

Şərhlər:

  1. HosT (aLLiAnCe) dedi ki:

    cox saq ol ama bunlarin 1-2sin bilirdim indi ise lap yaxsi bildim

  2. Avtosh_227 dedi ki:

    tewekkurler.ellerin agrimasin… applause cox sagol…

  3. Бакинка dedi ki:

    yəvmь-l sьlвsə ьзьncь gьn menim gunumdu